ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮੋਗ: ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਈਏ
Short answer
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਫੜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ AQI ਵੇਖੋ, ਮਾੜੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਖੇਡ ਘਟਾਓ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਧੂੰਆਂ ਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ N95 ਮਾਸਕ ਵਰਤੋ।
ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਧੁੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਮੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਮੇ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਹੀਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸੌਖੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਕਿਉਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਹਵਾ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਗਰਮ ਹਵਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਢੱਕਣ ਵਾਂਗ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ “ਇਨਵਰਸ਼ਨ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਵੀ ਹੌਲੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਗੱਡੀਆਂ, ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ, ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਧੂੜ, ਪਟਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹ ਵਾਲੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਹੀ ਰੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਿੱਸਾ PM2.5 ਹੈ: ਇੰਨੇ ਬਰੀਕ ਕਣ ਕਿ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਦਿਲ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
AQI ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕਾਂਕ (AQI) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- 0–50 ਚੰਗੀ ਅਤੇ 51–100 ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼: ਬਾਹਰ ਖੇਡਣਾ ਠੀਕ ਹੈ।
- 101–200 ਦਰਮਿਆਨੀ: ਦਮੇ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਲੰਮੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਘੱਟ ਕਰਨ।
- 201–300 ਮਾੜੀ: ਲੰਮੀ ਕਸਰਤ ਅੰਦਰ ਕਰੋ।
- 301–400 ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਅਤੇ 401+ ਗੰਭੀਰ: ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ।
ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਵਾ ਦਾ ਹਾਲ ਸਾਡੇ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਟੂਲ ‘ਤੇ ਵੇਖੋ। ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬਿਹਤਰ।
ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰੀਏ
- ਸਮਝ ਕੇ ਹਵਾਦਾਰੀ: ਜਦੋਂ AQI ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਬੰਦ ਰੱਖੋ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿਓ।
- ਘਰ ਅੰਦਰ ਧੂੰਆਂ ਨਹੀਂ: ਅੰਗੀਠੀ, ਅਗਰਬੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿਗਰਟ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗੀਠੀ ਵਾਲੇ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਸੌਂਵੋ, ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਗਿੱਲਾ ਪੋਚਾ: ਝਾੜੂ ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਿੱਲਾ ਪੋਚਾ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ: ਜੇ ਖ਼ਰੀਦਣਾ ਹੈ ਤਾਂ HEPA ਫ਼ਿਲਟਰ ਵਾਲਾ ਲਓ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।
ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵੇਲੇ
- ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ N95 ਮਾਸਕ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਮਾਸਕ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਈਜ਼ ਦਾ ਮਾਸਕ ਲਓ।
- ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ ਨੂੰ ਧੁੰਦ ਹਟਣ ਤੱਕ ਟਾਲ ਦਿਓ। ਸਵੇਰੇ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਫੌਗ ਲਾਈਟਾਂ ਜਗਾਓ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਚੱਲੋ।
- ਸਕੂਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਜਾਂ ਸਮਾਂ ਬਦਲਣ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੋ।
ਕਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਈਏ
ਜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਘ, ਸਾਹ ਫੁੱਲਣਾ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਘਰਘਰਾਹਟ, ਜਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹ ਨੀਲੇ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਵਿਖਾਓ। ਦਮੇ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਇਨਹੇਲਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਕੂਲ ਬੈਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਲੇਖ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ।
ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ
ਛੋਟੇ ਸਫ਼ਰ ਪੈਦਲ ਜਾਂ ਸਾਈਕਲ ‘ਤੇ, ਕਾਰ-ਪੂਲਿੰਗ, ਕੂੜਾ ਨਾ ਸਾੜਨਾ ਅਤੇ ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪਟਾਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾਲੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪਰਾਲੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸਕੀਮਾਂ ਬਾਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕੰਮ ਹੈ।
ਮੌਸਮ ਦਾ ਹਾਲ ਸਾਡੇ ਮੌਸਮ ਟੂਲ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਸਾਡੀ ਦੀਵਾਲੀ 2026 ਬਜਟ ਗਾਈਡ ਪੜ੍ਹੋ।
ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਮਦਦ
ਕੋਈ ਖਾਣਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਚੰਗੀ ਖੁਰਾਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿੰਨੂ, ਸੰਤਰਾ, ਅਮਰੂਦ ਅਤੇ ਆਂਵਲਾ ਵਿਟਾਮਿਨ C ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਗਾਜਰ ਵੀ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਨਾ ਭੁੱਲੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ ਘੱਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਉਨੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਲਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਰਾਰੇ ਸੌਖਾ ਘਰੇਲੂ ਉਪਾਅ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਘਰ ਅੰਦਰ
ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬੱਚੇ ਜਲਦੀ ਬੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ: ਘਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਜਾਂ ਹਲਕੀ ਕਸਰਤ, ਕੈਰਮ, ਲੂਡੋ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਟੂਲ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਿਆਂ ਦਾ ਕੁਇਜ਼। ਸਕ੍ਰੀਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਹਰ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੁਰਨ ਲਈ ਕਹੋ।
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ
ਦਿਲ ਜਾਂ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਵੇਰ ਦੀ ਠੰਢ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੋਵੇਂ ਭਾਰੀ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਕਰਵਾਓ, ਦਵਾਈਆਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਧੁੰਦ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
20 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (CPCB), WHO ਅਤੇ UNICEF ਤੋਂ।
Frequently asked questions
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਿਉਂ ਵਧਦਾ ਹੈ?
ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਧੂੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੁਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਿਹੜਾ AQI ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ?
200 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲੰਮੀ ਬਾਹਰਲੀ ਖੇਡ ਘਟਾਓ, ਅਤੇ 300 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ ਅੰਦਰ ਰਹੋ।
ਕਿਹੜਾ ਮਾਸਕ ਵਧੀਆ ਹੈ?
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ N95 ਮਾਸਕ, ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਮਾਸਕ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਬਿਹਤਰ।
